Giới thiệu

Con người hiện nay dành phần lớn thời gian sinh hoạt và làm việc trong không gian kín, ước tính chiếm hơn 80% tổng thời gian trong ngày [4]. Vì vậy, chất lượng không khí trong nhà có ảnh hưởng trực tiếp và lâu dài đến sức khỏe, ngay cả khi nồng độ các chất ô nhiễm không ở mức cao. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học đã chỉ ra rằng ô nhiễm không khí là một trong những nguyên nhân quan trọng gây ra các bệnh lý về hô hấp, tim mạch, đồng thời có mối liên quan với một số bệnh ung thư. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng đã đưa ra các khuyến nghị về ngưỡng nồng độ các chất ô nhiễm trong không khí nhằm bảo vệ sức khỏe con người [5].

Đối với người lao động làm việc trong nhà, đặc biệt là tại các văn phòng, tòa nhà hành chính, cơ sở dịch vụ hoặc nhà xưởng kín, chất lượng không khí trong nhà kém không chỉ làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính mà còn là nguyên nhân dẫn đến hội chứng bệnh nhà kín (Sick Building Syndrome – SBS). Nhiều nghiên cứu cho thấy ô nhiễm không khí trong nhà chịu tác động đồng thời từ các nguồn bên ngoài xâm nhập vào và các nguồn phát thải phát sinh ngay trong không gian làm việc, tạo nên gánh nặng đáng kể đối với sức khỏe người lao động. 

Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng không khí trong nhà nơi làm việc 

Việc xác định nguồn ô nhiễm không khí trong nhà là một thách thức lớn do sự đa dạng và biến động của các nguồn phát thải. Bên cạnh đó, nhiều quá trình vật lý và hóa học phức tạp diễn ra trong không gian kín vừa đóng vai trò là nguồn ô nhiễm trực tiếp, vừa tạo ra các chất tiền chất dẫn đến sự hình thành ô nhiễm thứ cấp, đồng thời có mối liên hệ chặt chẽ với môi trường không khí ngoài trời.

Xác định nguồn (SA) ô nhiễm không khí trong nhà là một thách thức do tính đa dạng và biến động cao của các nguồn trong nhà, các quá trình vật lý và hóa học phức tạp đóng vai trò là nguồn chính, nguồn tiền chất dẫn đến sự hình thành thứ cấp và mối liên hệ với môi trường ngoài trời.

Thông qua các thông số đặc trưng như bụi mịn (PM) và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs), cùng với việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại, các nhà khoa học đã xác định được một số nhóm nguồn phát sinh ô nhiễm không khí trong nhà nơi làm việc, bao gồm [2]:

• Nguồn phát thải từ vật liệu xây dựng và trang trí nội thất, như sơn tường, sàn PVC, sàn gỗ, ván dăm, đồ nội thất bằng gỗ, có thể phát thải VOCs và một số kim loại.
• Nguồn phát sinh từ các hoạt động của con người, bao gồm sử dụng mỹ phẩm, sản phẩm chăm sóc cá nhân, chất tẩy rửa, phụ gia hóa chất, các sản phẩm nhựa và giấy.
• Nguồn liên quan đến quá trình cháy, điển hình là khói thuốc lá trong môi trường làm việc, phát thải nhiều kim loại nặng, các hợp chất hữu cơ và khí độc.
• Nguồn ô nhiễm từ môi trường bên ngoài xâm nhập vào trong nhà, chủ yếu từ giao thông, khí thải động cơ, bụi đường và sự mài mòn của lốp xe, phanh xe.
• Nguồn vi sinh vật và nấm mốc, thường phát sinh trong điều kiện độ ẩm cao, thông gió kém hoặc hệ thống điều hòa không khí không được bảo dưỡng định kỳ.

Trong môi trường văn phòng, nơi thường xuyên sử dụng máy tính, máy in và các thiết bị điện tử, nhiều hợp chất độc hại đã được phát hiện trong không khí như phenol, toluen, styren, xylen, n-hexan, hexanal, limonen và etylbenzen [1]. Bên cạnh đó, các thiết bị máy móc khác đặt trong không gian kín cũng góp phần làm suy giảm chất lượng không khí trong nhà.

Ảnh hưởng của chất lượng không khí trong nhà nơi làm việc đến sức khỏe người lao động 

Nhiều nghiên cứu cho thấy chất lượng không khí trong nhà kém (Indoor Air Quality – IAQ) có thể gây ra hàng loạt vấn đề sức khỏe cho người lao động, bao gồm các bệnh về đường hô hấp như hen suyễn, các bệnh dị ứng (ví dụ viêm phổi quá nhạy cảm) và làm gia tăng nguy cơ ung thư [5].

Một trong những hậu quả thường gặp nhất của môi trường không khí trong nhà kém là hội chứng bệnh nhà kín (SBS). Đây là một hội chứng phổ biến, được quan tâm ngày càng nhiều trong các nghiên cứu gần đây. Tổng quan nghiên cứu của Iasmin Lourenço Niza và cộng sự [3] cho thấy người lao động làm việc trong các không gian kín khác nhau thường gặp các nhóm triệu chứng sau:

• Triệu chứng toàn thân và thần kinh: mệt mỏi kéo dài, nhức đầu, buồn ngủ, giảm khả năng tập trung, chóng mặt, suy giảm trí nhớ, cảm giác lờ đờ, cáu kỉnh hoặc trầm cảm.
• Triệu chứng đường hô hấp và niêm mạc: nghẹt mũi, hắt hơi, ho, khó thở, kích ứng mũi – họng, đau họng, hen suyễn, cảm giác tức ngực.
• Triệu chứng ở mắt và da: mắt khô, ngứa, đỏ, chảy nước mắt; da khô, kích ứng, phát ban hoặc cảm giác nóng rát.
• Các biểu hiện khác: buồn nôn, rối loạn tiêu hóa, đau cơ, đau khớp, cảm giác khó chịu chung hoặc các triệu chứng giống cúm.

Các giải pháp cải thiện chất lượng không khí trong nhà nơi làm việc

Việc cải thiện chất lượng không khí trong nhà cần được thực hiện một cách đồng bộ, kết hợp nhiều giải pháp kỹ thuật và quản lý khác nhau, cụ thể:

• Loại bỏ hoặc kiểm soát nguồn ô nhiễm bên trong: Các thiết bị, máy móc có khả năng phát thải chất ô nhiễm nên được bố trí tại khu vực riêng biệt hoặc trang bị hệ thống hút thải cục bộ. Ưu tiên sử dụng vật liệu xây dựng và trang trí nội thất có mức phát thải thấp.
• Tối ưu hóa hệ thống thông gió và điều hòa không khí: Cần bảo đảm sự cân bằng giữa hiệu quả sử dụng năng lượng và lượng không khí tươi cấp từ bên ngoài. Việc bảo trì, vệ sinh và bảo dưỡng định kỳ hệ thống thông gió – điều hòa giúp nâng cao hiệu quả lọc bụi, hạn chế vi sinh vật và cải thiện chất lượng không khí trong nhà.
• Lắp đặt các thiết bị lọc không khí cục bộ: Các thiết bị lọc sử dụng công nghệ hấp phụ, hấp thụ hoặc các công nghệ mới như plasma, điện từ trường có thể góp phần giảm nồng độ chất ô nhiễm trong không gian làm việc.
• Triển khai hệ thống giám sát tự động chất lượng không khí trong nhà: Các thiết bị giám sát hiện đại cho phép theo dõi liên tục chất lượng không khí, kịp thời cảnh báo và hỗ trợ vận hành hiệu quả các hệ thống kiểm soát ô nhiễm.
• Đẩy mạnh giáo dục và truyền thông nâng cao nhận thức: Người lao động cần được cung cấp thông tin đầy đủ để hiểu rằng không khí trong nhà không phải lúc nào cũng an toàn. Việc nâng cao nhận thức sẽ giúp người lao động chủ động hơn trong bảo vệ sức khỏe và phối hợp thực hiện các biện pháp cải thiện môi trường làm việc.

Kết luận

Chất lượng không khí trong nhà nơi làm việc có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sức khỏe và hiệu quả lao động của người lao động. Ô nhiễm không khí trong nhà có thể bắt nguồn từ nhiều nguồn khác nhau và là nguyên nhân dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe, trong đó có hội chứng bệnh nhà kín. Vì vậy, việc chủ động kiểm soát, giám sát và cải thiện chất lượng không khí trong nhà thông qua các giải pháp kỹ thuật, quản lý và nâng cao nhận thức là cần thiết nhằm xây dựng môi trường làm việc an toàn, lành mạnh và bền vững.

Tài liệu tham khảo

1. Akif Arı. (2020) A comprehensive study on gas and particle emissions from laser printers: Chemical composition and health risk assessment. Atmospheric Pollution Research.
2. Dikaia Е. Saraga, Xavier Querol, Regina M.B.O. Duarte, Noel J. Aquilina, Nuno Canha, Elena Gomez, Alvarez, Milena Jovasevic-Stojanovic, Gabriel Beko, Steigvile Byˇcenkiene, Renata Kovacevic, Kristina Plauˇskaite, Nicola Carslaw. (2023). Source apportionment for indoor air pollution: Current challenges and future directions. Science of the Total Environment 900
3. Iasmin Lourenço Niza, Midhiã Pequena de Souza, Inaiele Mendes da Luz and Evandro Eduardo Broday. (2024) Sick building syndrome and its impacts on health, well-being and productivity: A systematic literature review. Indoor and Built Environmen
4. Klepeis, N. E., et al. “The National Human Activity Pattern Survey (NHAPS): a resource for assessing exposure to environmental pollutants.” Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology 11 (3) (2001): 231-252.
5. WHO guidelines for indoor air quality:selected pollutants; 2010.

ThS. Nguyễn Ngọc Hoàn

Trung tâm BHLĐ và BVMT