Cùng với đà tăng trưởng kinh tế, Hà Nội cũng đang phải đối mặt với những thách thức không nhỏ về an toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ), đặc biệt là công tác bảo vệ sức khỏe cho lực lượng lao động nữ làm việc trong các điều kiện có yếu tố độc hại, nguy hiểm.
Thành phố Hà Nội hiện là một trong những trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước với hơn 255.000 doanh nghiệp đang hoạt động, 9 khu công nghiệp, khu chế xuất, 111 cụm công nghiệp và khoảng 1.350 làng nghề truyền thống. Giữa sự phát triển sôi động đó, lực lượng lao động nữ đóng vai trò là trụ cột không thể thiếu trong nhiều ngành sản xuất, từ dệt may, linh kiện điện tử, hóa chất đến chế biến thực phẩm.
Lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên của Hà Nội hiện có khoảng 4,21 triệu người. Trong đó, khối doanh nghiệp và cơ sở sản xuất có khoảng 131.221 lao động đang trực tiếp làm việc trong điều kiện nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm. Đáng chú ý, toàn thành phố có khoảng 131.000 lao động nữ – đây là lực lượng chịu tác động trực tiếp và nhạy cảm nhất đối với các yếu tố nguy cơ từ môi trường làm việc như hóa chất, bụi, tiếng ồn, vi khí hậu khắc nghiệt và bức xạ.
Kết quả quan trắc môi trường lao động năm 2025 tại các cơ sở sản xuất trên địa bàn Hà Nội cho thấy, trong tổng số 111.166 mẫu môi trường được kiểm tra, có tới 7.898 mẫu không đạt tiêu chuẩn vệ sinh cho phép. Các yếu tố vi phạm phổ biến nhất tập trung vào ánh sáng không đủ tiêu chuẩn, tiếng ồn vượt ngưỡng và nhiệt độ môi trường làm việc quá cao. Tình trạng này tác động tiêu cực, tích tụ lâu dài tới sức khỏe vật lý và sinh sản của người lao động, đặc biệt là nữ công nhân – những người vừa thực hiện nghĩa vụ lao động sản xuất, vừa gánh vác thiên chức thiên bẩm.
Lao động nữ ở khu vực phi chính thức hầu như không được tiếp cận với các dịch vụ khám sức khỏe định kỳ
Những năm qua, nhận thức rõ tầm quan trọng của việc bảo vệ lực lượng lao động nữ nói riêng, Thành ủy, HĐND và UBND thành phố Hà Nội đã ban hành hàng loạt chương trình, kế hoạch hành động trọng tâm. Trong đó nổi bật là các chương trình, kế hoạch thực hiện công tác ATVSLĐ, các kế hoạch tổ chức Tháng hành động về ATVSLĐ và Tháng công nhân.
Chỉ tính riêng trong năm 2025, thành phố Hà Nội có hơn 2.400 nữ công nhân làm việc tại các môi trường có nguy cơ rủi ro cao đã được tổ chức khám sức khỏe sinh sản, tư vấn y tế và cấp phát thuốc miễn phí. Trong Tháng hành động về ATVSLĐ và Tháng công nhân, hàng trăm suất trợ cấp và hoạt động thăm hỏi trực tiếp đã tới tay các nữ công nhân có hoàn cảnh khó khăn, bị bệnh nghề nghiệp hoặc tai nạn lao động.
Đặc biệt, việc thực hiện chế độ BHXH, thai sản cho lao động nữ tại Hà Nội duy trì tốc độ giải quyết nghiêm túc. Trong năm 2025, BHXH thành phố đã chi trả chế độ thai sản cho 147.598 lượt người với tổng số tiền hơn 3.543,5 tỷ đồng (bình quân 24 triệu đồng/người). Điều này khẳng định vai trò trụ cột của hệ thống an sinh xã hội trong việc bảo đảm nền tảng tài chính cho lao động nữ trong giai đoạn thai sản và nuôi con nhỏ…
Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, song công tác bảo vệ lao động nữ và bảo đảm ATVSLĐ tại Thủ đô còn gặp nhiều khó khăn, thách thức không nhỏ. Trong đó có bất cập trong công tác khám sức khỏe và quan trắc môi trường lao động. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn thực hiện việc khám sức khỏe định kỳ mang tính hình thức, cắt xén hạng mục chuyên khoa phụ sản hoặc không tổ chức tầm soát bệnh nghề nghiệp cho lao động nữ tiếp xúc với yếu tố độc hại. Tình trạng ký hợp đồng dịch vụ y tế bên ngoài “trên giấy”, không có nhân viên y tế cơ hữu trực tại nhà xưởng diễn ra khá phổ biến.
Tiếp đến là khó khăn đối với lực lượng lao động phi chính thức. Lao động phi chính thức tại Hà Nội chiếm tới 51,6% lực lượng lao động (gần 1,9 triệu người), tập trung tại các làng nghề, cơ sở gia công tơ sợi, hóa chất, may mặc nhỏ lẻ. Lao động nữ ở khu vực này hầu như không được tiếp cận với các dịch vụ khám sức khỏe định kỳ, không có bảo hộ lao động đạt chuẩn và chưa có trường hợp nào tham gia bảo hiểm tai nạn lao động tự nguyện.
Cùng với đó, vẫn còn tình trạng một số doanh nghiệp thỏa thuận quy đổi tiền mặt thay cho việc trang bị bảo hộ lao động hoặc bồi dưỡng hiện vật tẩy độc cho nữ công nhân, đây chính là một hành vi vi phạm mục tiêu bảo vệ sức khỏe lâu dài của người lao động.
Để bảo vệ hiệu quả, toàn diện và bền vững cho lao động nữ trong môi trường làm việc độc hại, nguy hiểm, Hà Nội đang phối hợp triển khai đồng bộ nhiều giải pháp vượt trội từ thể chế đến thực thi. Trong đó, Sở Nội vụ Hà Nội sẽ tiếp tục phối hợp siết chặt nghĩa vụ khám sức khỏe chuyên sâu theo hướng bắt buộc lồng ghép xét nghiệm cận lâm sàng, tầm soát ung thư chuyên khoa phụ sản cho lao động nữ. Đồng thời có chế tài xử lý nghiêm khắc những doanh nghiệp quy đổi thành tiền mặt đối với chế độ bồi dưỡng phục hồi, biện pháp tẩy độc, khử độc và trang thiết bị bảo vệ sức khỏe. Quy định bắt buộc các cơ sở sản xuất có từ 200 lao động trở lên phải bố trí nhân sự y tế cơ hữu túc trực trực tiếp thay vì ký hợp đồng dịch vụ đối phó.
Bên cạnh đó, tăng cường nguồn lực thanh tra, kiểm tra thực chất, ứng dụng công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản lý dữ liệu an toàn lao động và tư vấn chính sách. Việc kiên quyết xử lý nghiêm các cơ sở cung cấp dịch vụ huấn luyện, quan trắc môi trường hoặc khám sức khỏe làm giả số liệu, cấp chứng chỉ “khống” sẽ là thước đo cho tính nghiêm minh của pháp luật.
Bảo vệ lao động nữ trong môi trường độc hại, nguy hiểm không chỉ đơn thuần là bài toán tuân thủ pháp luật lao động, mà chính là sự đầu tư căn cơ cho chất lượng nguồn nhân lực, bảo vệ hạnh phúc gia đình và sự phát triển bền vững của Thủ đô. Với những bước chuyển mình mạnh mẽ từ nhận thức đến hành động, Hà Nội đang khẳng định quyết tâm xây dựng một môi trường làm việc an toàn, văn minh và nhân văn cho mọi người lao động, trong đó có lao động nữ./.
Nguyễn Khánh Mai
